Saturday, January 14, 2017

मेहफ़िल-ए-असीम

काही सुंदर मौके आपणहून तुमचं दार ठोठावतात.
मीरा दातार यांचा फोन आला उर्मिला सिरुर यांचा एक नवा कथासंग्रह पुस्तक मौजने काढला आहे, त्यानिमित्त त्यांच्या मुलीच्या शिवाजी पार्कच्या घरी एक अनौपचारिक कार्यक्रम करतो आहोत, येशील का?
"अर्थातच"- माझं उत्तर त्वरित होतं.

मीरा दातार म्हणजे चित्रकार पद्मा सहस्त्रबुद्धे यांची कन्या. दादरच्या मॉडेल आर्ट इन्स्टीट्यूटमधे प्रिन्सिपल आहेत, स्वत: अर्थातच चित्रकारही.

उर्मिला सिरुर यांचा या आधीचा, पहिला, कथासंग्रह ’कवडसे’. हा मी सहज निदान वीस वर्षांपूर्वी वाचला होता. फ़ार आवडला होता. स्वत:ची पुस्तके विकत घ्यायला सुरुवात केली होती नुकतीच. गौरी देशपांडे, सानिया, आशा बगे या नावांच्या यादीत या लेखीकेची भर पडली. मला जसं वाचायला आवडतं तसंच त्यांनी लिहिलेलं. सुंदर समकालिनता आणि साधी सरळ, कसलंही अवडंबर नसलेली भाषा, कथेचं बीज फ़ुलवत नेण्यातली सहजता.
त्यात एक कथा होती,  एका चित्रकार मुलीचा समोर बसवलेल्या न्यूड मॉडेलवरुन पेंटींग करतानाचा अनुभव वर्णन करणारी. त्या पेंटींग क्लासमधल्या अ‍ॅम्बियन्स, मानसिकता, रंगांचं पॅलेट.. असं सगळं इतकं वास्तव, तरल भाष्य होतं त्यात. मनात ठसली ती कथा. अजून इतरही कथा लक्षात राहिल्या, पण ही जास्त.

तीनेक वर्षांपूर्वी’चिन्ह’च्या ’नग्नता-चित्रातली, मनातली’ विशेषांकाच्या वेळी ’चिन्ह’च्या ब्लॉगवर या कथेच्या आठवणीचा उल्लेख होता. त्यावेळी उर्मिला सिरुर यांचा सतीश नाईकना फोन आला होता, ही कथा अजून कोणाला आठवते याचं त्यांना त्यावेळी आश्चर्य वाटलं होतं आणि अर्थातच आनंदही झाला होता.

माझ्याकडचा तो कथासंग्रह नंतर कधीतरी हरवला होता. कोणीतरी वाचायला नेला आणि परत आला नाही.
मधल्या काळात अधून मधून उर्मिला सिरुर नाव दिसायचं. एखाद्या दिवाळी अंकामधे एखादी कथा वाचली जायची, पण एकत्रित वाचलेल्या कथा जास्त परिणामकारकतेनं आणि सलगतेनं लक्षात रहातात,  दिवाळी अंकांच्या भाऊगर्दीत वाचलेलं नंतर फ़ार आठवत नाही, तसंच या कथांबद्दल झालं.

आता मीराचा फोन आला तेव्हा उर्मिला सिरुर यांना भेटण्याची उत्सुकता वाटली ती त्यांच्या आधीच्या कथांच्या आठवणींमुळे.

उर्मिला सिरुर आता ऐंशीच्या घरात सहज असाव्यात. पण मस्त टवटवीत, प्रसन्न व्यक्तिमत्व आणि वृत्ती. छानसा चुडीदार घातलेल्या सिरुर लहानशा, तरुण मुलीसारख्याच वाटल्या.
"अगं माझं हे नाव म्हणजे ’बुरखा’ आहे, माहितेय का तुला?" गप्पांची सुरुवातच अशी मजेनी झाली.
इतकं ख-यासारखं वाटणारं टोपण नाव, मला अर्थातच शंकाही का यावी?
माझ्या चेह-यावरचं आश्चर्य पाहून त्या मिश्किल हसत म्हणाल्या, "माझ्या ओळखीची एक उर्मिला होती, उंच, सडसडीत बांध्याची, लांब केसांची. माझी उंची लहानशी, मग वाटलं लिहिताना तिचंच नाव घ्यावं. छान वाटलं वेगळ्या नावानी लिहिताना. मोकळेपणानी लिहिता आलं, आणि शिवाय नव-याच्या ओळखीतल्या लोकांना मी माझ्या कथेत घ्यायचे तेव्हा त्यालाही कानकोंडं व्हायला नको असा विचार होता. मग सवयच लागली या बुरख्याची"
मलाही हसायला आलं हे ऐकताना. पण मग ’सिरुर’ हे आडनाव कुठलं?
तर म्हणाल्या.. असंच छान लय वाटली या आडनावाला. शिवाय एक सिरुर नावाचे चित्रकार होते, किर्लोस्कर, स्त्रीमधे त्यांची चित्रं यायची, ती आवडायची. म्हणून घेतलं."
आणि मग एअर इंडियात पायलट असलेल्या आपल्या नव-याला एकदा फ़्लाइटमधे दिलीप चित्रेंनी कशी मिस्टर सिरुर अशी हाक मारली याची आठवण काढून उर्मिला खूप हसतात.

उर्मिला सिरुर यांच्या या नव्या ’असीम’ नावाच्या कथासंग्रहाच्या मुखपृष्ठावर पद्मा सहस्त्रबुद्धेंचं सुंदर पेंटींग आहे. निळ्या, हिरव्या लाटांचा असीम समुद्र.. खूप देखणं दिसतय कव्हरवर.
"पद्मा आणि मी मॉडेल आर्टला एकत्र चित्रकला शिकलो,  तिच्याइतकी सुंदर चित्रं काढणं काही मला जमणार नव्हतं, म्हणून मी मग त्या भानगडीत न पडता असं काहीबाही लिहायला लागले." उर्मिला सिरुर सांगतात, "पहिल्या कथासंग्रहावरचं चित्रं मात्र मीच काढलं होतं." दोघींची छान मैत्री अजूनही आहे.


बाजूच्याच टेबलावर दोन सुंदर शिल्प असतात, आणि एक बस्ट.
"ही आईने बनवली आहेत" किरण सांगते. "आई स्कल्प्टर आहे, पण घरात या सगळ्याचा मोठा पसारा घालणं नकोसं वाटलं तिला, शिवाय आमच्या घरी माणसंही खूप, ये जा सारखी चाले. इथे जवळच रहाते आई. तीन खोल्यांच्या फ़्लॅटमधे स्कल्पचर्सचा सेट अप करणं अवघडच."
किरण मोडक स्वत:ही छान सिरॅमिक आर्टिस्ट आहेत.

आम्ही गप्पा मारत असताना मग इतर निमंत्रितही येतात. मौजेचे संजय भागवत, मोनिका गजेन्द्रगडकर आणि त्यांची आई, रामदास आणि लैलाताई भटकळ, माणिक वालावलकर, नीलम देसाई.. शिवाय उर्मिला सिरुर यांचे जवळचे आप्तस्वकीय, जावई, मित्र-मैत्रीणी.. मग ब-याच गप्पा होतात. ललिता पटवर्धन येऊ शकल्या नसतात त्याबद्दल उर्मिला सिरुरना वाईट वाटतं. राम पटवर्धनांच्या घरी कथांवर कशी छान डिस्कशन्स व्हायची त्याच्या आठवणी निघतात. इतर पुस्तकं, लेखक, चित्रप्रदर्शनं.. छान गप्पा, खाणंपिणं,.  प्रसन्न आणि निवांत संध्याकाळ.

मनस्वीपणे, स्वत:ला हवं ते, हवं तेव्हाच, मोजकं पण दर्जेदार लिहिणारी, कलासक्त वृत्तीची एक आता वयाने परिपक्व झालेली लेखिका, तिच्या लिहिण्याबद्दल, तिच्या बद्दल आस्था बाळगणारे साहित्यिक, कलाप्रेमी वृत्तीची मोजकी पण जवळची माणसं सोबत.. छान रसायन जमून आलं होतं.

उर्मिला सिरुर माझ्या आठवणीत राहिलेल्या ’न्यूड’ कथेबद्दल बोलताना म्हणाल्या, "अगं, मला वाटलेलं, इतका वेगळा, काहीसा धाडसी विषय मांडलाय मी कथेतून.. खूप नाही, पण ब-यापैकी चर्चा होईल, पण फ़ार कोणी बोललच नाही कथेवर, माझ्यापर्यंत तिच्यावरचा प्रतिसाद आलाच नाही."

ती कथा पोचली होती त्यापेक्षाही जास्त हे बोलणं पोचलं एकदम आत्ता माझ्यापर्यंत. पोचलं काय, टोचलंच. लेखकाला आपण जे लिहिलं त्याबद्दल कोणी बोललेलं, त्यावर चर्चा झालेली, बरं-वाईट उच्च्चारलेलं, कौतुक केलेलं, कसं-कधी सुचलं असं काहीबाही विचारलेलं किती मनापासून हवं असतं हे मलाही माहित होतं आता.
आणि वाचक किती आळशी असतो. फ़ार क्वचित तो लेखकापर्यंत पोचतो हेही. मीही त्यापैकीच एक.
मी का नाही तेव्हा, जेव्हा ती कथा इतकी मनापासून आवडली होती तेव्हा जरा धडपड करुन लेखीकेपर्यंत पोचले तिला त्याबद्दल सांगायला?
आता सांगता आलं याबद्दल माझेच आभार मानून टाकते मग मी जिना उतरताना.









Saturday, December 3, 2016

म्युझियम डेज..

एक संदर्भ शोधण्याकरता मी नोटबुक्स, डाय-यांची उलथापालथ करत होते त्यावेळी मला २०१२ मधलं आर्ट जर्नल मिळालं. २०१२ च्या जुलैमधे मी डॉ. भाऊ दाजी लाड म्युझियममधे त्याच वर्षी सुरु झालेल्या "मॉडर्न ऎन्ड कंटेम्पररी इंडियन आर्ट हिस्टरी" या पोस्ट ग्रॅड कोर्सकरता प्रवेश घेतला होता. कोर्स शुक्रवार-शनिवार-रविवार असे तीन दिवस असायचा.  शुक्रवार-शनिवार लेक्चर्स, त्यात शुक्रवारी इन-हाऊस फ़ॅकल्टी आणि शनिवारी एक्स्टर्नल फ़ॅकल्टी, आणि रविवारी आर्ट गॅलरी व्हिजिट्स, शोज- एक्झिबिशन्स वगैरे. 
हा कोर्स करत असताना मी एका आर्ट मॅगझिनचं काम करत होते, शिवाय एका दैनिकाकरता आर्ट कॉलम लिहायचे. बाकी इतर लेखन, फ़्रीलान्स असाइन्मेन्ट्स वगैरे असायच्याच. त्यामुळे सुरुवातीला प्रवेश घेतल्यावर सहज होऊन जाईल असं वाटलेला हा कोर्स वेळेच्या दृष्टीने फ़ारच हेक्टीक ठरला. घरी मुलींचं शाळा-कॉलेज, नव-याचे परदेश दौरे हे सगळंही त्यातच. अक्षरश: जीवतोड धावपळ झाली ती दीड वर्षं. पण कोर्स अत्यंत  इंटरेस्टींग होता यात वादच नाही. एकही लेक्चर बुडवू नये असं वाटायचं. तस्निम मेहतानी कोर्स डिझाईन करताना खूप विचार केला होता. मुंबईत अशा त-हेचा हा पहिलाच कोर्स होत होता त्यामुळे त्या दृष्टीनेही महत्व होतं. प्रोफ़ेशनल पद्धतीने, ब्रिटिश म्युझियममधे असलेल्या अशाच त-हेच्या कोर्सच्या अभ्यासक्रमावर बेतलेला होता. कोर्सची फ़ी ५० हजार, म्हणजे तशी तगडीच होती. बडोदा, जेएनयू, शांतीनिकेतन, बंगलोर, लंडन, अमेरिका सगळीकडून फ़ॅकल्टीज बोलावलेल्या होत्या. 
म्युझियममधला प्रत्येक क्षण संस्मरणीय ठरला. या आधी कधीही इतक्या जवळून म्युझियम अनुभवलं नव्हतं. 
तर आता अचानक हातात आलेलं आर्ट जर्नल चाळत असताना त्या कोर्समधलं प्रत्येक लेक्चर आठवायला लागलं. 
कोर्स पूर्ण झाल्यावर त्याचा नेमका काय फ़ायदा झाला वगैरे सांगता यायचं नाही, कारण एकतर मला नव्याने कोणतीही करिअर सुरु करायची नव्हती. माझी कलाविषयक जाण एकंदरीत वाढावी इतकाच उद्देश हा कोर्स करण्यामागे होता. माझी ’चित्रभाषा’ सुधारायला याचा फ़ायदा निश्चित झाला असं आता म्हणता येतय.
तर आता जमेल तसे आर्ट जर्नलमधे नोंदवलेले म्युझियम डेज या ब्लॉगवर क्रॉनिकल करावे असा विचार करते आहे. जरा मजा..

Thursday, November 3, 2016

लख्ख

एखादा क्षण लख्ख दिसतो. त्याच्या आजूबाजूच्या सामान्य क्षणांच्या गर्दीतून तो उठून दिसतो, झळाळतो. नेमकं काय करायला हवं, काय नको याची जाणीव तो क्षण करुन देतो.  लखलखत्या माणकासारखा हा क्षण घट्ट जवळ पकडून ठेवायचा. पुढच्या ब-याच वर्षांची बेगमी करुन देणारा हा क्षण.

Thursday, October 20, 2016

दीड दिवस आणि पाऊण रात्र घालवूनही हातातलं काम संपलं नाही, शिवाय त्यात आणखी कॉम्प्लिकेशन्स व्हायला लागले, सकाळी तर ते अजूनच वाढायचं चिन्ह दिसलं, स्ट्रेस आला तेव्हा सरळ उठले आणि लॅपटॉप घेऊन बाहेर पडले, अजून दोघी मैत्रीणी ज्या त्यांच्याही कामाच्या प्रेशरखाली वैतागल्या आहेत त्यांना जॉइन झाले. मग आम्ही तिघी मिळून जवळच्या मॉलमधे लंच केलं आणि मग एकत्र बसून आपापली कामं केली. सोबत गप्पा आणि चहा आणि गाणी. तिघींच्याही डोक्यावरचं कामाचं प्रेशर झटकन निघून गेलं.
फ़्रीलान्सिंग करताना कामाचं, स्वत:च्या वेळेचं कितीही प्रिय स्वातंत्र्य असलं तरी ऑफ़िसमधल्या कम्युनिटी शेअरिंगच्या फ़ायद्यांना पर्याय नाही हे लक्षात आलं.

Monday, October 17, 2016

मी एक स्वार्थी वाचक

वाचन आणि पुस्तके संदर्भातल्या एका ग्रूपवर  Why do you read? या प्रश्नाला वाचकांनी I can not leave without books पासून I' d go insane if i didn't पर्यंत उत्तरे दिलेली वाचली. आणि आपण वाचन या प्रक्रियेत माझ्यापुरते बरेच इव्हॉल्व झाल्याचं जाणवलं. कोणे एके काळी मी सुद्धा अशीच निरागस उत्तरे दिली असावीत. एकतर पुस्तक वाचनाशिवाय मी आरामात दिवसेंदिवस जगू शकते हे अनुभवाअंती लक्षात आलय. 
दुसरं त्यातून निर्भेळ आनंद, करमणूक मिळवण्याची माझी कपॅसिटीच काहीशी कमी झाल्याने जोवर वेगळं काहीतरी मिळत नाही तोवर मी हातातलं पुस्तक वाचतच नाही हे लक्षात आलय. त्यामुळे माझ्यापुरती वाचन ही एक अत्यंत स्वार्थी गोष्ट झालीय. आता हे ’वेगळं काहीतरी’ मिळण्याचा स्वार्थीपणा कोणता? तर ते म्हणजे जोवर ’मला आवडलं असतं अशा प्रकारचं लिहायला’ अशी प्रतिक्रिया माझ्या मनात सुरुवातीच्या काही पानांतच किंवा त्याही आधी ब्लर्ब वाचूनच  उमटत नाही किंवा ’माझ्या लिहिण्याच्या जतकुळीला मिळतं जुळतं’ असं वाटत नाही तोवर मी पुस्तकाची पानही उलटायच्या भानगडीत पडत नाही. थोडक्यात  माझ्या स्वत:च्या लेखनाला वाचनातून काहीतरी प्रेरणा मिळणं, ट्रीगर मिळणं, मला लिहावसं वाटायला लागणं मस्ट आहे. 

Tuesday, October 11, 2016

तीन महिन्यांच्या गॅपनंतर आज टाऊनला चक्कर झाली.
कमलनयन बजाज गॅलरी मधे शुभांगी चेतन या आर्टिस्टचे ’पोत’ (टेक्श्चर्स) नावाचे प्रदर्शन भरले आहे. पहिलेच आहे. ब्लॅक इन्क, थोडी ब्राऊन टीन्ट वापरुन झाडांच्या खोडाचा पोत तिने आपल्या सगळ्या पेंटींग्जमधे रंगवला होता. दिसायला चांगली होती, चित्रांना फ़्लो छान होता पण ’पोत’ मधे जे वैविध्य अपेक्षीत आहे ते नव्हते. वैयक्तिकरित्या मला झाडांच्या खोडांचे फ़ॅसिनेशन असले तरी खरखरीत, खडबडीत, मुलायम, रखरखीत, रेशमी, मऊ, दगडी अशा अनेक प्रकारचे "पोत" असू शकतात ते इथे नव्हते. अर्थात हा आर्टिस्टचा चॉईस झाला. पण मला खटकलेली गोष्ट म्हणजे एकाही इमेजला ’स्पर्श’ करुन पहावासा वाटण्याजोगे टेक्स्चर कॅनव्हासला आणण्यात आर्टिस्ट कमी पडली. वेगळे टेक्निक वापरुन हे करता आले असते. पेंटींग्जमधे रंगलेपनातूनही जो पोत दिसतो, ्जाणवतो तो इथे नव्हता. हे फ़्लॅट होतं.
ठाणे स्कूल ऑफ़ आर्टची विद्यार्थिनी
रचना संसदचे सर आपल्या फ़र्स्ट इयरच्या मुलामुलींना घेऊन आले होते, छान वाटलं तो घोळका पाहून. फ़क्त ते प्रत्येक चित्र मुलांना ’समजावून’ सांगत होते. त्या ऐवजी आधी त्यांना चित्र पाहू देऊन तुम्हाला काय ’समजले’ विचारले असते तरी चाललं असतं असं वाटलं.

एनजिएमए मधे अल्काझी फ़ाउंडेशनचं आर्काइव खुलं केलं गेलं आहे आणि ते महान अनमोल आहे. प्रत्येक नाट्यप्रेमीनीच नाही, तर चित्रकला, सिनेमा, राजकारण, प्रवास, संगीत, नृत्य यात रस असणा-या प्रत्येकाने ते पहावं. अल्काझी हा माणूस शब्दश: एक संस्था आहे.
ओम शिवपुरी तरुणपणी ऎक्चुअली हॅन्डसम दिसायचा. सुधा शिवपुरी देखणी दिसायची. रोहिणी ओक (हत्तंगडी) तशीच दिसायची, नासिर, अमरिश पुरीला तरुण पाहिलेलं आठवत असल्याने ते काही फ़ार वेगळे नाही वाटले.

इंडियन कॉस्च्यूम्सची पुस्तकं, अल्काझींच्या नाटकांच्या सेट्सच्या मिनिएचए प्रतिकृती, त्यांचे कॉस्च्यूम्स, मराठी नाटकांच्या ऐतिहासिक संदर्भांचं पुस्तक, अल्काझींच्या थिएटर वर्कशॉप्सचे व्हिडिओज आणि शेकडो, हजारो कृष्णधवल देखणी छायाचित्रे.

अल्काझी टाइम्स हा तर अफ़लातून प्रकार, आर्ट आणि थिएटर टाईम्स हे एक काल्पनिक वर्तमानपत्र अल्काझी चालवत होते. गेल्या शतकापासूनच्या नाट्य, चित्रकला क्षेत्रापासून राजकारणापर्यंत असंख्य बातम्यांचं कोलाज भिंतींवर लावलेलं आहे. त्यात धुरंधरांचं निधन पासून पाकिस्तानचा हल्ला, केनेडीची हत्या पासून गांधीचं उपोषण.. अनेक बातम्या खरोखरीच्या वाचायला मिळतात.
सुलतान अकबर म्हणजे अकबर पदमसींचे कोण?
अल्काझी किती छान चित्रकारही होते. अनमोल डॉक्यूमेन्टेशन आहे हे प्रदर्शन.

हे प्रदर्शन पुन्हा पाहून त्यावर सविस्तर लिहायला हवं आहे.

बाकी तीन महिन्यांनंतर गेले आज टाऊनला. तो एक अनुभवच वाटला वेगळा. मरिन ड्राइव, त्यावरचा मावळता सूर्य, नरिमन पॉइन्ट, वरळी, हाजी अलीची स्कायलाईन पाहून नजरेवर गेले कित्येक दिवस ठळकपणे उमटलेली आल्बनी, न्यूयॉर्कच्या देखण्या नजा-यांची इम्प्रेशन्स फ़िकट झाली. आपली मुंबईही किती देखणी आहे.. असं झालं.


जादू

ही रात्र, हे चांदणं पुन्हा नसेल, ही जादू नसेल..
झाडांवरुन निथळणा-या सावल्या
बहार निघून जात आहे
पुन्हा परतून येणारे नाहीयेत हे काफ़िले बहारके, एकदाच पुकारतील तुला ते जायच्या आधी आणि मग कायमचे दिसेनासे होतील..
ही जादू अनुभवण्याचा हा एकच क्षण.. तो चिरकाल नाहीच

देव आनंद गातो आहे आर्तपणे, कदाचित स्वत:करताच. ब्लॅक अ‍ॅन्ड व्हाइट जुवेल.


जे हवं ते मिळण्याचा आणि त्यातली जादू हरवून जाण्याचा क्षण हा अनेकदा एकच असतो..
ही नात्यातली मर्यादा.